NİÇİN OKUMALI?

“Ne Okumalı?” sorusu, okunabilecekler arasından neyi hangi gerekçeyle seçeceğimizi sorguluyordu. “Niçin Okumalı?” ise daha temel bir soruya yönelir: İnsan niçin okur? Bilmenin, anlamanın, kendini bilmenin ve özgürce düşünebilmenin okumayla ilişkisi nedir?

“Bilgi edinmek için” cevabı doğrudur; fakat yeterli değildir. Bir tarihsel olguyu öğrenmek, bir kavramı açıklığa kavuşturmak, bir sorunu düşünmek veya başka bir hayatla karşılaşmak için okuyabiliriz. Bunlar okuma gerekçeleridir; okuduğumuz eserin değerini tek başına belirlemez. Bir eserin değeri, okuyucunun ondan sağlayacağı yarara indirgenemez. Dolayısıyla soru, okumanın faydalarını sıralamaktan önce, insanın bilgiyle ve kendi düşünceleriyle kurduğu ilişkiyi araştırır. Okuma bize neyi bilme, neyi anlama ve hangi hükümlerimizi yeniden düşünme imkânı verir?

Bilmek, anlamak, kavramak

Okuyarak bilgi edinebilir, olgular arasındaki ilişkileri anlayabilir, kavramların anlamını ve sınırlarını soruşturabiliriz. Ancak bilmek, anlamak ve kavramak özdeş değildir; birbirleriyle ilişkili farklı düşünsel etkinliklerdir.

Örneğin Babaîler hareketinin 1240 yılında gerçekleştiğini öğrenmek, tarihsel bir bilgi edinmektir. Fakat tarihi bilmek, hareketin hangi toplumsal ve siyasal koşullarda ortaya çıktığını, hangi ilişkiler içinde geliştiğini ve kimler tarafından taşındığını açıklamaya yetmez. Tarihsel bir olguyu anlamak, onu kaynakların elverdiği ölçüde nedenleri, koşulları ve bağıntıları içinde soruşturmayı gerektirir. Kronoloji araştırmanın zorunlu bir unsurudur; fakat tek başına tarihsel açıklama değildir.

Benzer biçimde, bir kavramın tanımını ezberlemek o kavramı kavradığımızı göstermez. Tanımın hangi ayrımlara dayandığını, kavramın içlem ve kaplamını, başka kavramlarla ilişkisini ve hangi bağlamlarda kullanılabileceğini de bilmek gerekir. Sözcüğü tanımak ile kavramı düşünmek arasında böyle bir fark vardır.

Bu nedenle malumatın çoğalması kavrayışın derinleştiğini kendiliğinden göstermez. Ancak malumatı da değersiz sayamayız; doğru bilgi, anlamanın vazgeçilmez dayanaklarından biridir. Asıl mesele, bildiklerimizin neye dayandığını, neyi açıkladığını ve hangi sınırlar içinde geçerli olduğunu ayırt edebilmektir.

İnsan her şeyi bilemez. Fakat bilgisinin sınırlarını soruşturabilir. “Bilmiyorum” diyebilmek, bilginin karşıtı değil, belirli bir konuda yeterli gerekçeye sahip olmadığını kabul edebilmektir. Okuma bu sınırları ortadan kaldırmaz; onları tanımamıza ve gerektiğinde genişletmemize imkân verir.

Karşılaşmak ve kendini bilmek

İnsan belirli bir zamanda, coğrafyada ve toplumsal ilişkiler içinde yaşar. Her döneme tanıklık edemez, her hayatı yaşayamaz, bütün deneyimleri doğrudan edinemez. Okuma bu sonluluğu ortadan kaldırmaz; fakat deneyimimizin ötesindeki dünyaları düşünsel olarak anlamanın imkânlarını genişletir.

Tarih, geçmişi kaynaklar ve kanıtlar üzerinden soruşturur; edebiyat, insan deneyiminin farklı biçimlerini anlamaya açar; felsefe ise bilgimizin, düşüncelerimizin ve hükümlerimizin dayandığı kavramları ve varsayımları eleştirel incelemeye konu eder. Bu alanlar birbirinin yerine geçmez. Farklı yöntemlerle insanın dünyayı bilme ve anlamlandırma imkânlarını genişletir.

Dünya, insan bilincinden bağımsız olarak vardır; fakat Dünya hakkındaki düşüncelerimiz gerçekliği doğru kavrayabileceği gibi yanılgı ve yanılsamalar da içerebilir. Bilim, din ve felsefe farklı bilgi ve anlam alanlarıdır; hiçbiri eleştirel soruşturmanın dışında değildir. Felsefe, doğa bilimcinin, teoloğun ve retorikçinin kavramlarını açıklığa kavuşturabileceği, iddialarını gerekçeleriyle tartışabileceği ortak düşünme zeminidir. Anlamak benimsemek, eleştirmek suçlamak, inanmak bilmek değildir.

İnsan dünyayı anlamaya sıfırdan başlamaz. Kendisinden önce oluşmuş dil, kavram, inanç, değer ve hükümlerle karşılaşır. Bunları öğrenebilir, benimseyebilir, sorgulayabilir veya dönüştürebilir. Bir düşüncenin bize öğretilmiş olması doğruluğunun kanıtı değildir. “Böyle öğrendim” ifadesi, düşüncenin bize nasıl ulaştığını açıklayabilir; neden doğru olduğunu değil.

Okuma ile kendini bilmek arasındaki ilişki burada kurulur. Kendini bilmek, içimizde önceden tamamlanmış bir özü keşfetmek değil; kendi düşüncelerimizi de soruşturmanın konusu yapabilmektir. Neyi biliyorum? Neye inanıyorum? Neyi yalnız duydum? Hangi hükmü hangi gerekçeyle doğru sayıyorum? Neyi bilmiyorum?

Böylece kendini bilmek, yalnız “Ben kimim?” sorusuyla sınırlanmaz; kendi bilgimizin, kabullerimizin ve hükümlerimizin tarihsel oluşumunu ve gerekçelerini de araştırmayı gerektirir.

Okuma ve özgür düşünme

Özgür düşünmek, insanın dilinden, kültüründen, tarihinden ve toplumsal ilişkilerinden bağımsızlaşması değildir. İnsan düşünmeye bu ilişkilerin dışında başlamaz; fakat devraldığı hükümleri aynen sürdürmek zorunda da değildir.

Özgür düşünmenin imkânlarından biri, bize verilmiş olanla gerekçelendirebildiğimiz şeyi ayırabilmektir. Devralmak benimsemeyi, benimsemek sürdürmeyi zorunlu kılmaz. Bir düşüncenin tarihsel olarak nasıl oluştuğunu açıklamak da onun doğruluğunu veya haklılığını kendiliğinden kanıtlamaz.

Okuma bu ayrımları kurmamıza yardımcı olabilir; ancak özgür düşünmenin güvencesi değildir. İnsan çok okuyup kendi hükümlerini hiç sorgulamayabilir; yalnız kanaatini doğrulayan metinleri seçebilir, karşıt kanıtları görmezden gelebilir. Bu durumda bilgi çoğalırken düşüncenin eleştirel hareketi daralabilir.

Düşünmek, bir görüşü değerli bulduğumuz için eleştiriden bağışık tutmak veya değersiz bulduğumuz için soruşturma dışında bırakmak değildir. İddiaları kavramları, gerekçeleri ve doğruluk koşulları bakımından sınamaktır. Bir düşünceyi benimsemek onun doğruluğunu, reddetmek yanlışlığını kanıtlamaz.

Özgür düşünme, hiçbir koşula bağlı olmamak değil; düşüncemizi belirleyen koşulları tanıyabilmek ve hükümlerimizi gerekçeler karşısında değiştirebilme kudretidir. Okuma bu kudretin kullanılabileceği alanlardan biridir; onun yerine geçmez.

Yol Akademi açısından niçin okumalı?

Yol Akademi açısından okumanın gerekçesi, Alevilik hakkında daha çok söz söylemek değildir. Çok söz doğru sözün, çok malumat da kavrayışın ölçüsü değildir. Amaç, Alevilik üzerine ileri sürülen tarihsel, kavramsal ve toplumsal iddiaları daha açık sorularla ve sağlam gerekçelerle inceleyebilmektir.

Aleviliğin tarihi, kökenleri, ocakları, sürekleri, erkânı, kavramları ve toplumsal ilişkileri üzerine farklı, kimi zaman çelişen görüşler vardır. Bir iddianın çok tekrarlanması onu bilgiye dönüştürmez; bir anlatının yaygınlığı da anlattığı olayın tarihsel doğruluğunu kendiliğinden kanıtlamaz.

Bu nedenle tarih, felsefe, mantık, sosyoloji, antropoloji ve diğer bilimler okuma alanımıza girer. Edebiyat, deyiş ve nefesler ise Yol’un sözlü hafızasını, kavramlarını ve deneyimini anlamak bakımından vazgeçilmez kaynaklardır. Ancak bu alanların yöntemleri ve kanıt ölçütleri özdeş değildir. Sözlü hafızayı değersizleştirmeden tarihsel olgudan, kavramsal benzerliği tarihsel süreklilikten, kaynağın varlığını iddianın doğrulanmasından ayırmak gerekir.

Felsefe burada farklı bilgi alanlarının yerine geçmez; kavramların açıklığa kavuşturulmasına, iddiaların gerekçelerinin tartışılmasına ve düşünceler arasındaki çelişkilerin belirlenmesine katkıda bulunur. Yol Akademi’nin sorumluluğu da belirli bir yorumu peşinen doğru ilan etmek değil, farklı görüşleri kaynakları ve gerekçeleriyle soruşturabilmektir.

Kendi tarihimiz veya Yol dilimiz hakkında ileri sürdüğümüz hükümler de bu soruşturmanın dışına çıkarılamaz. Bir düşüncenin bize ait olması onun doğruluğunun kanıtı değildir; başkasından gelmesi de yanlışlığının gerekçesi olamaz. Kaynağın kimliği burhan değildir.

Gaflet, hüküm ve soru

Burada daha güç bir sorun belirir: İnsan, bildiğini sandığı bir hükmün yeterince temellendirilmediğini nasıl fark eder? Salt okumak bunun cevabı değildir.

Gaflet yalnız bilgisizlik değildir. İnsan bilmediğinin farkında olabilir; daha güç olan, bildiğini sanarak hükmünün dayanağını artık sorgulamamasıdır. Alışkanlık, otorite, tekrar veya aidiyet, gerekçenin yerini aldığında düşünce kendi hükümlerine kapanabilir. Okumak bile bu kapanmayı güçlendirebilir; insan metinde yalnız önceden inandığını arayabilir.

Dolayısıyla karşılaşmak, fark etmek, soruşturmak ve bilmek birbirine indirgenemez. Okuma gafleti kendiliğinden gidermez; fakat hükmümüzle uyuşmayan bir olguyu, kavramı veya gerekçeyi önümüze getirebilir. Bu karşılaşma, ancak hükmümüzün dayanağını yeniden sorguladığımızda eleştirel düşünmeye dönüşür.

Asıl eşik burada açılır: Neye dayanarak?

Bir tarihsel iddiayı hangi kaynağa dayanarak doğru sayıyoruz? Bir kavramı hangi anlamda kullanıyoruz? Bir metinden çıkardığımız sonuç, gerçekten o metnin sunduğu gerekçelerden çıkıyor mu? Bir anlatıyı tarihsel bilgi kabul ediyorsak hangi kanıtlarla destekliyoruz? Kendi hükmümüzle karşıt bir görüşü hangi gerekçeyle reddediyoruz?

“Aşığa nişan, davaya burhan” sözü burada düşünmenin ölçüsünü verir. Sözün aktarılması, hükmün tekrarlanması veya bir kaynağın saygınlığı, iddianın doğruluğunu tek başına kurmaz. Dava, gerekçe ve burhan ister.

“Niçin Okumalı?” sorusu böylece kendi sınırına ulaşır. Bilmek, anlamak, farklı düşüncelerle karşılaşmak, kendimizi tanımak ve özgürce düşünebilmek için okuruz. Ancak bunların hiçbiri yalnız okuma edimiyle kendiliğinden gerçekleşmez. Okuduğumuzu nasıl anladığımız, kavramları nasıl ayırdığımız, iddiaları nasıl sınadığımız ve kendi hükümlerimizi metne yükleyip yüklemediğimiz belirleyicidir.

“Niçin Okumalı?” sorusunun açtığı eşik, bu nedenle yeni bir sorudur: Nasıl Okumalı? hd

Gerçeğe, gerçekler demine Hû!

YOL AKADEMİ - OKUMA ÜÇLEMESİ