NASIL OKUMALI?

Anlamaktan Soruşturmaya, Soruşturmadan Özgür Düşünmeye

Okumak, anlamak ve düşünmek

Bir metni okumak, onu anlamak değildir. Sözcükleri tanımak, cümleleri çözmek veya düşünceleri tekrarlamak, metnin hangi sorunu ele aldığını ve hangi gerekçeyle hüküm kurduğunu kavradığımızı göstermez.

Okuyucu metne boş bir zihinle yaklaşmaz; dili, bilgisi, deneyimleri ve önceki hükümleriyle karşılaşır. Bu kaçınılmazdır. Sorun, önceden sahip olduğumuz düşünceler değil, onları metnin söyledikleriyle karıştırmamızdır.

Bu nedenle üç düzey ayrılmalıdır: Metin ne söylüyor? Ben ne anlıyorum? Hangi hükme varıyorum? İlki metnin anlamını, ikincisi yorumumuzu, üçüncüsü değerlendirmemizi konu edinir. Bunları karıştırdığımızda metni anlamak yerine ona kendi düşüncemizi söyletiriz. Anlamak, benimsemek değildir; eleştirmek de reddetmek değildir. Bir düşünceyi benimsemeden anlayabilir, değer verdiğimiz düşünceleri de eleştirebiliriz. Eleştiri, hükmü önceden vermek değil, hükmün dayanaklarını soruşturmaktır.

Okumanın ilk koşulu budur: Başkasının düşüncesiyle karşılaşırken kendi düşüncemizi onun yerine geçirmemek.

Kavramları ayırarak okumak

Düşünce sözcüklerle ifade edilir; fakat sözcük ile kavram özdeş değildir. Aynı sözcük farklı bağlamlarda farklı kavramları karşılayabilir. Sözcük ortaklığından kavram özdeşliği çıkarmak, düşünsel karışıklığın önemli nedenlerinden biridir.

“Özgürlük”, “eşitlik”, “hak”, “can”, “rıza”, “”ikrar”, “görgü” veya “bilgi” sözcüklerinin kullanılması, bunların hangi anlamda ve hangi bağıntılar içinde düşünüldüğünü kendiliğinden açıklamaz.

Kavramın içlemi, içerdiği niteliklerle; kaplamı, uygulanabildiği var olanlarla ilgilidir. Tanım, kavramı belirginleştirir; ancak kavramın bütün ilişkilerini tüketmez. Bu nedenle kavramsal okuma, yalnız tanımı değil, kavramın sınırlarını, ayrımlarını ve diğer kavramlarla bağıntılarını da araştırır. Örneğin özgürlüğü engellenmemekle tanımlamak, kendi yaşamı hakkında karar verebilme veya başkalarıyla birlikte eyleyebilme boyutlarını açıklamaya yetmeyebilir. Hangi anlamın savunulduğunu belirlemek, o düşünceyi değerlendirebilmenin koşuludur.

Ayırmak, karşıtlaştırmak değildir. Bilmek ile anlamak farklıdır; fakat birbirini dışlamaz. Tarihsel açıklama ile felsefi değerlendirme farklıdır; fakat ilişkisiz değildir. Değişme ile dönüşüm, tekrar ile süreklilik de aynı şey değildir.

Düşünmenin derinliği, yalnız kavramları ayırmakta değil, aralarındaki bağıntıyı gerekçelendirebilmektedir. Felsefi düşünme çözüme değil, çözümleyebilmeye odaklıdır. 

Kaynağı tanımak, hükmü sınamak

Bir metni anlamak, ileri sürdüğü iddiaları doğru saymak değildir. Anlama ile doğrulama arasındaki ayrım, eleştirel okumanın temelidir. Her metne aynı soru yöneltilmez. Tarihsel araştırma olguları ve nedenlerini, bilimsel çalışma belirli ilişkileri, felsefe kavramları ve gerekçeleri soruşturur. Edebiyat ise insan deneyimini kurmaca ve estetik biçimlerle görünür kılabilir. Metnin türü, ondan hangi bilgi ve kanıtın beklenebileceğini belirler.

Bununla birlikte doğruluk iddiası taşıyan her hükmün karşısına temel bir soru çıkar: Neye dayanarak?

Kaynak ile kanıt burada ayrılmalıdır. Bir belge, deyiş veya menkıbe araştırma kaynağı olabilir; fakat içerdiği her anlatı, anlattığı olayın gerçekleştiğini kanıtlamaz. Kaynağın kanıt değeri, belirli bir iddiayla kurulan ve yöntemle gerekçelendirilen ilişkide ortaya çıkar.

Bir menkıbe tarihsel olayı doğrulamayabilir; fakat onu aktaran topluluğun hafızasını ve anlam dünyasını araştırmak bakımından değerli olabilir. Resmî belge de belirli bir kurumsal bakışı gösterebilir; ancak hakkında konuştuğu topluluğun bütün yaşamını temsil etmek zorunda değildir.

Kaynağın varlığı, iddianın doğruluğu; kaynağın kimliği, hükmün burhanı değildir.

“Aşığa nişan, davaya burhan” sözü burada yöntemsel bir ölçüdür. Her söz aynı türden kanıt istemez; fakat her doğruluk iddiası, kendi alanına uygun gerekçe gerektirir. Bu ölçü yalnız karşı çıktığımız görüşlere değil, benimsediklerimize de uygulanmalıdır. Çünkü gerekçesi araştırılmayan kabul, bilgiyle değil, otoriteyle veya alışkanlıkla sürdürülebilir.

Bağlamı tanımak, karşılaştırmak

Hiçbir metin tarihsiz değildir. Kavramlar, sorunlar ve hükümler belirli dilsel ve toplumsal koşullarda meydana gelir. Metni anlamak, hangi soruya cevap olarak ortaya çıktığını araştırmayı da gerektirir. Ancak bir düşüncenin tarihsel nedenlerini açıklamak, onun doğruluğunu veya meşruiyetini kanıtlamaz. Tarihsel açıklama, felsefi gerekçelendirme değildir. Bir eşitsizliğin nasıl meydana geldiğini göstermek, onu haklı çıkarmak anlamına gelmez.

Karşılaştırma da yalnız benzerlik bulmak değildir. Aynı sözcüğü kullanan düşünürler aynı kavramı savunmayabilir; benzer ritüelleri sürdüren topluluklar arasında doğrudan tarihsel süreklilik bulunmayabilir.

Benzerlik, araştırmanın başlangıcıdır; özdeşliğin kanıtı değildir.

Tarih, edebiyat ve felsefe bu bakımdan birbirini tamamlayabilir. Tarih, olayları ve ilişkileri; edebiyat, insan deneyimini ve yaşama imkânlarını; felsefe, kavramları ve hükümleri soruşturur. Hiçbiri diğerinin yerine geçmez. Yöntemlerini ayırmak, aralarındaki düşünsel bağıntıyı kurmanın koşuludur.

Geçmişi okurken de iki düzey korunmalıdır: Bir düşüncenin kendi çağında ne anlama geldiği ve bugün nasıl değerlendirilebileceği. Bugünkü kavramlarımızı geçmişe mal etmek tarihsel anlamı değiştirebilir; geçmişi kendi bağlamında anlamak ise onu eleştiriden bağışık kılmaz.

Yol’u nasıl okumalı?

Yol Akademi açısından okuma, yalnız yazılı metinlerle sınırlanamaz. Alevi düşüncesi deyişlerde, nefeslerde, menkıbelerde, gülbanklarda, erkânlarda, ocak ilişkilerinde ve yaşanan pratiklerde de ifade bulur. Bu nedenle Yol’u okumak; sözü, hafızayı, tarihi ve ilişkiyi kendi niteliğine uygun yöntemlerle soruşturmaktır.

Sözlü aktarımın değeri, her anlatının tarihsel olarak doğru olmasına bağlı değildir. Yazılı belgenin önemi de sözlü hafızayı geçersiz kılmaz. Her kaynak, hangi soruya cevap verebildiği bakımından değerlendirilmelidir. Örneğin “rıza” sözcüğünü okumak, kavramı anlamaya yetmez. Rızanın ikrar, edep, erkân, görgü ve sorumlulukla kurduğu bağıntıları da araştırmak gerekir. Ancak bugün kurduğumuz bu bağıntıların geçmişin bütün dönemlerinde değişmeden bulunduğunu varsayamayız. Tarihsel süreklilik ayrıca gösterilmelidir.

“Aşığın sözü gerçeğin özü” ifadesi de bu soruşturmanın konusudur. Aşığın sözü hafızayı ve düşünceyi taşıyabilir; fakat sözün hangi bağlamda meydana geldiği, nasıl aktarıldığı ve nasıl dönüştüğü araştırılmalıdır.

Devralınanı anlamak, onu aynen sürdürmek değildir; eleştirmek de terk etmek değildir. Yol’u okumak, onu önceden kurulmuş bir açıklamaya uydurmak yerine, kendi kavramları, sözleri ve tarihsel ilişkileri içinde anlamaya çalışmaktır.

Yeniden okumak ve özgür düşünmek

Yeniden okumak, aynı cümleleri tekrarlamak değildir. Yeni sorularla metne dönmek, önceki yorumlarımızı ve hükümlerimizi sınamaktır. Metin aynı kalabilir; fakat ona yönelttiğimiz sorular ve kavrayışımız değişebilir. Burada okuma, okuyucunun kendisini de soruşturmanın konusu yapar: Neyi biliyorum? Neyi yalnız duydum? Hangi hükmü gerekçesiyle savunuyorum? Neyi alışkanlıkla tekrar ediyorum? Neyi bilmiyorum?

“Bilmiyorum” diyebilmek, bilginin karşıtı değil, sınırını tanımaktır. Her konuda hüküm vermek zorunda olmadığımızı kavramak, düşünsel sorumluluğun başlangıcıdır.

Özgür düşünmek, bütün otoriteleri reddetmek veya her görüşü eşit derecede doğru saymak değildir. Bir düşünceyi yalnız kaynağı nedeniyle kabul etmemek kadar, yalnız kaynağı nedeniyle reddetmemeyi de gerektirir.

Felsefe burada farklı düşünce alanları arasında ortak bir soruşturma dili sunar. Doğa bilimci, tarihçi, edebiyatçı ve teolog kendi yöntemlerini koruyarak kavramlarını açıklığa kavuşturabilir, hükümlerini tartışabilir ve birbirlerini dinleyebilir. Felsefe onların yerine hüküm vermez; hükümlerin anlamını, gerekçesini ve sınırlarını soruşturur.

Özgür düşünme, gerekçesiz hüküm vermemek ve daha güçlü gerekçeler karşısında kendi hükmünü yeniden değerlendirebilmektir.

Sonuç

“Ne Okumalı?” seçimin, “Niçin Okumalı?” gerekçenin, “Nasıl Okumalı?” yöntemin sorusudur. Bu üçü birbirinin yerine geçmez; birlikte düşünmenin disiplinini oluşturur.

Okumak, başkasının düşüncesini tekrar etmek veya kendi düşüncemizi ona onaylatmak değildir. Metni kendi bağlamında anlamak, kavramlarını ayırmak, iddialarını gerekçeleriyle sınamak ve bu karşılaşmada kendi hükümlerimizi de yeniden değerlendirmektir.

Okumak, soruyla başlayıp kavramları ayırarak, kaynakları tanıyarak, iddiaların gerekçelerini sınayarak ve farklı düşünceleri karşılaştırarak kendi hükümlerimizi yeniden düşünme sürecidir.

Gerçeğe, gerçekler demine Hû!

YOL AKADEMİ - OKUMA ÜÇLEMESİ