Prof. Dr. Kadriye Bakırcı’nın kurduğu Hukuki Kararları Analiz Ağı, kadın ve çocuk hakları, ayrımcılık yasağı ve eşitlik alanındaki hukuki kararları her yıl eleştirel ve karşılaştırmalı biçimde inceleyecek. İlk sempozyum 29-30 Ekim’de. Bakırcı “Hukuk, sadece mevzuat yapmaktan ibaret değildir” diyor.
Prof. Dr. Kadriye Bakırcı’nın kurucusu ve koordinatörü olduğu Hukuki Kararları Analiz Ağı, kadın hakları, çocuk hakları, ayrımcılık yasağı ve eşitlik alanındaki kesinleşmiş yargısal ve yarı-yargısal kararları eleştirel ve karşılaştırmalı yöntemlerle incelemek üzere çalışmalarını sürdürüyor. Ağ’ın ilk sempozyumu 29-30 Ekim 2026’da çevrim içi olarak gerçekleştirilecek. Bakırcı’ya göre bu çalışma, hukuk kurallarının nasıl uygulandığını görmenin ve uygulamayı denetlemenin yollarından biri. Çünkü ona göre hukuk yalnızca mevzuat yapmaktan ibaret değil; mevzuatın nasıl uygulandığı da en az mevzuat yapmak kadar önemli.
“Hukuk sadece mevzuat yapmaktan ibaret değil”
Hukuki kararların analiz edilmesinin yeni bir fikir olmadığını özellikle vurgulayan Bakırcı, bunun hukuk eğitiminin de bir parçası olduğunu anlatıyor. Kendi öğrencilik yıllarında İstanbul Hukuk Fakültesi’nde medeni hukuk, ceza hukuku ve idare hukuku gibi temel hukuk dallarının teorik derslerinin yanı sıra karar incelemelerine dayalı uygulamalı derslerinin de bulunduğunu söylüyor. Türkiye’de 1970’lerden bu yana farklı hukuk dallarında Yargıtay kararlarının değerlendirildiği seminerlerin yapıldığını, kendisinin de asistanlığı döneminde Yargıtay’ın İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku kararlarının değerlendirildiği seminerlerin hazırlık, yürütme ve yayın süreçlerinde yer aldığını aktarıyor.
Bakırcı, son yıllarda bu tür çalışmaların azaldığını belirtiyor. “Karar analizleri çok önemlidir” diyen Bakırcı, gerekçesini şöyle açıklıyor: “Çünkü hukuk, sadece mevzuat yapmaktan ibaret değildir. Adaletin sağlanmasında mevzuatın nasıl uygulandığı da mevzuat yapımı kadar önemlidir. Hukuk kurallarının nasıl uygulandığını izlemenin ve denetimini sağlamanın en önemli yolu da hukuki kararların analiz edilerek değerlendirilmesidir.”
Hukuki Kararları Analiz Ağı’nı farklılaştıran tarafın, kadın hakları, çocuk hakları, ayrımcılık yasağı ve eşitlik alanındaki kararlara yoğunlaşması ve yalnızca Yargıtay kararlarına odaklanmaması olduğunu söylüyor. Ağ kapsamında uluslararası denetim organlarının, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin, ulusal yüksek mahkemelerin ve yarı yargısal kurumların kararlarının da incelenmesi hedefleniyor. Bakırcı, bu yönüyle Ağ’ın Türkiye’de, hatta belki dünyada benzeri olmayan bir Ağ olduğunu ve benzeri olmayan bir çalışma yürüttüğünü düşünüyor.
“Her yıl yargının hukuki uyuşmazlıklara nasıl baktığını görebileceğiz”
Ağ tarafından düzenlenecek sempozyumların her yıl tekrarlanması planlanıyor. Her yıl, bir önceki yılın kesinleşmiş yargısal ve yarı-yargısal kararlarının değerlendirilmesiyle, yargının ve yarı-yargısal kurumların kadın hakları, çocuk hakları, ayrımcılık yasağı ve eşitlik alanlarında nasıl bir yaklaşım geliştirdiğinin izlenmesi amaçlanıyor. Bakırcı, yıllık değerlendirmelerin yalnızca dışarıdan bir değerlendirme mekanizması olarak düşünülmemesi gerektiğini belirtiyor. Ona göre bu çalışmalar, yargısal ve yarı-yargısal kurumların kendi uygulamalarını görmelerine de olanak sağlayabilir.
Bu noktada yıllar önce hocası Prof. Dr. Aytekin Ataay’ın söylediği bir sözü hatırlatıyor: “Kötü bir kanun iyi bir yargıcın elinde iyi bir kanuna, iyi bir kanun da kötü bir yargıcın elinde kötü bir kanuna dönüşebilir.”
Bakırcı, yıllık sempozyumların tam da bu nedenle bir çeşit “gölge mahkeme” işlevi görebileceğini söylüyor. Kesinleşmiş kararların eleştirel biçimde incelenmesiyle, sorunlu içtihatların gelecekte tekrar edilmesinin önüne geçilebileceğini ve ihtiyaç duyulan alanlarda iyileşme sağlanabileceğini düşünüyor.
“Kadın ve çocuk hakları bütün hukuk dallarıyla kesişiyor”
Sempozyum programının genişliği de dikkat çekiyor. Sempozyumda, iş ve sosyal güvenlik hukukundan 6284 sayılı Kanun’a, İstanbul Sözleşmesi’nden çekilmeden çevre ve iklim hukukuna, idare ve vergi hukukundan ceza hukukuna kadar farklı alanlardan kararlar ele alınacak.
Bakırcı, kadın ve çocuk haklarının çoğu zaman yalnızca doğrudan bu haklarla ilgili başlıklar içinde düşünülmesini eleştiriyor. “Hukuk sanki erkek haklarının var olduğu bir alanmış gibi sunuluyor, fakat hayır, kadın ve çocuk hakları da programda yer verilen veya yer verilemeyen bütün hukuk dallarıyla kesişiyor” diyor. Bu nedenle kadın ve çocuk haklarıyla ilgili kararların farklı hukuk dallarında görünür hale getirilmesi gerektiğini belirten Bakırcı, bunun aynı zamanda daha bütünlüklü bir bakış açısının oluşmasını sağlayacağını düşünüyor.
İlk yıl olması nedeniyle programa eklemek istediği bazı hukuk dallarının dahil edilemediğini de belirten Bakırcı, gelecek yıllarda bu dalları da çalışmaya dahil etmeyi umduğunu söylüyor.
Kararlar neden görünür olmalı?
Bakırcı’nın dikkat çektiği bir başka mesele ise kadın ve çocuk hakları, ayrımcılık yasağı ve eşitlikle ilgili kararların genel hukuk başlıkları içerisinde kaybolması. Özellikle çocukların bu alanda daha da sahipsiz kaldığını düşünüyor: “Özellikle çocukların, hak savunucularının azlığı nedeniyle, çok sahipsiz olduğunu düşünüyorum. Bu gruplarla ilgili kararların görünürlüğünün sağlanması gerek.”
Bunun yanı sıra farklı yargısal ve yarı-yargısal kurumların, farklı dairelerin kararları arasında içtihat birliği bulunmadığını belirten Bakırcı, farklılıkların ve bunların nedenlerinin görünür hale getirilmesi gerektiğini söylüyor. Ona göre kararların yalnızca mevzuatın lafzına “uygun” ya da “uygun değil” diye değerlendirilmesi yeterli değil. Kararların sosyal devlet, maddi eşitlik gibi temeller üzerinden; sosyo-legal ve karşılaştırmalı hukuk perspektifleriyle ve yeni gelişmeler ışığında incelenmesi gerekiyor. Çünkü bu alanlarda sürekli yeni görüşler ve düzenlemeler geliştirildiğini belirten Bakırcı, ana akım hukuki yaklaşımların bu alanlardaki bütün ihtiyaçlara yanıt veremeyebileceğini ifade ediyor.
“Adalet Ana”nın gözleri neden açılıyor?
Hukuki Kararları Analiz Ağı’nın simgesi, gözündeki bağı açılan “Adalet Ana” (Lady Justice). Bakırcı’nın bu sembolü seçmesinin nedeni, adaletin yalnızca tarafsızlıkla değil, gerçek yaşam koşullarını ve eşitsizlikleri görebilme kapasitesiyle de ilişkili olması. Geleneksel olarak Adalet Ana’nın gözündeki bağ tarafsızlığı, herkesin hukuk önünde eşit muamele görmesi gerektiği, bir başka deyişle şekli eşitliği temsil ediyor. Bakırcı ise göz bağının açılmasını “fiili eşitlik” kavramıyla ilişkilendiriyor. “Adalet Ana’nın gözünün bağını kaldırırken veya çıkarırken tasvir edilmesi, adalet sisteminin insanların gerçek yaşam deneyimlerine ve sistemik sorunların karmaşıklığına karşı farkındalık kazanmasını veya adaletin gizli ve görünmez bir şekilde değil, şeffaflık ilkesi doğrultusunda işlemesini ve fiili eşitliği temsil eder.”
Bakırcı’ya göre burada mesele, insanların içinde bulunduğu koşulları, eşitsizlikleri ve uyuşmazlığın arkasındaki gerçekleri anlayabilmektir. Bu bakış açısı, adaletin elindeki terazinin anlamını da değiştiriyor. Taraflar arasında güç eşitsizliği bulunan durumlarda ispat yükünün yer değiştirmesi ya da hafifletilmesi ve delillerin dikkatli biçimde değerlendirilmesi gerekiyor.
“Kararları okurken hayal kırıklığı yaşıyorum”
Bakırcı, sempozyumda sunacağı tebliğine kadın haklarıyla ilgili yarı yargısal kararları incelemekle başlamış ve hayal kırıklığına uğradığını açıkça söylüyor. “Şu anda sempozyumda sunacağım tebliğ üzerinde çalışıyorum. Yarı yargısal kararlardan başladım ve gerçekten hayal kırıklığı yaşıyorum.”
Kararların gözler açık ve eleştirel biçimde incelenmesinin bu nedenle önemli olduğunu belirten Bakırcı, uluslararası ve bölgesel hukukun değerlendirmeye dahil edilmesi gerektiğini söylüyor. Farklı hukuk sistemlerinin benzer sorunlara nasıl yaklaştığının görülmesinin, Türkiye’deki hukuk sisteminin güçlü ve zayıf yanlarını ortaya çıkarabileceğini ifade ediyor. Karşılaştırmalı hukuk analizinin alternatif hukuki yorumların değerlendirilmesini de mümkün kılacağını belirten Bakırcı’ya göre bu yöntem, daha tutarlı, eşitlikçi ve etkili bir hukuk düzeninin gelişmesine katkı sağlayabilir.
“Kararların çoğu kopyala-yapıştır”
Bakırcı’nın yıllar içinde yargı kararlarındaki değişime ilişkin gözlemi ise daha sert. Anayasa Mahkemesi kararlarını ilk okumaya başladığı dönemleri hatırlatan Bakırcı, o zamanki deneyimini şöyle anlatıyor: “Ben yıllar önce ilk defa Anayasa Mahkemesi kararlarını okumaya başladığımdaki hayranlık duygumu unutamıyorum. Bu kararların her satırından yeni bir şey öğrenirdim ve beynimde pencereler açılırdı.”
Bugün ise üzerinde çalıştığı yarı-yargısal kurum kararlarını okurken aynı duyguyu yaşamadığını söylüyor. Kararların çoğunun “kopyala-yapıştır yöntemiyle” yazıldığını, somut olay için gerekli olmasa bile konu başlığıyla ilgili bilgilerin kararlara eklendiğini, güncel kaynaklara ve uluslararası ve bölgesel düzeydeki güncel düzenlemelere yeterince bakılmadığını belirtiyor. Bazı kararlarda güncel olmayan eski tarihli kararlara atıf yapıldığını, kimi değerlendirmelerin dayanaklarının belli olmadığını ve aynı kurumun kararları arasında tutarsızlıklar bulunduğunu ifade ediyor.
Bakırcı’nın bir başka dikkat çektiği sorun ise eşitlik ve ayrımcılık yasağı gibi kavramların hukuk pratiğinde yeterince anlaşılmaması. “Türkiye’de ne yazık ki herkesin bildiğini varsaydığı bazı konular, örneğin ayrımcılık yasağı, eşitlik, ispat yükü gibi konular tam olarak anlaşılmış değil” diyor ve Türkiye’deki durumu “eşitlik popülizmi” olarak adlandırıyor.
Hukuki Kararları Analiz Ağı’nın amacı da tam burada önem kazanıyor: Kararları yalnızca kayda geçirmek değil, hukukun nasıl uygulandığını görünür hale getirmek, sorunlu içtihatları tartışmak ve kadınlar, çocuklar ve ayrımcılığa maruz kalan gruplar açısından fiili eşitliğin önündeki engelleri ortaya çıkarmak. Bakırcı’nın beklentisi ise açık: “Umarım karar analizleriyle netlik ve mevcut üzücü tabloda iyileşmeler sağlanır.”
Sempozyuma çağrı
Hukuki Kararları Analiz Ağı’nın ilk sempozyumu 29-30 Ekim 2026’da çevrim içi olarak gerçekleştirilecek. Sempozyumda medeni hukuk, 6284 sayılı Kanun, İstanbul Sözleşmesi’nden çekilme, iş ve sosyal güvenlik hukuku, borçlar hukukunun iş hukukuyla ilgili hükümleri, çevre ve iklim hukuku, idare, vergi ve ceza hukuku, ayrımcılık yasağı ve kesişimsel konular ele alınacak. Sempozyuma katkı sunacak hukukçuların yanı sıra izleyicilerin yönelteceği soruların da katkının bir parçası olması hedefleniyor.